هوشبري تخصصي هوشيار در نجات جان بيماران

‪ ۱۶۰‬سال قبل وقتي جان مورتون بيمارش را با تكه پارچه آغشته به اتر، از دردهاي جانكاه اعمال جراحي آسوده كرد نخستين مبنا و پايه علمي و رسمي ورود اين علم به عرصه دانش پزشكي و سلامت بود.

زيرا پيش از آن هم اين بحث نه به صورت علمي كه به طور غير رسمي مطرح بود و حتي سابقه آن به اساطير و تاريخ مي‌رسد چنانكه رد پاي دانش بيهوشي را در اشعار و داستانهاي افسانه‌اي كه دور از واقعيتهاي جامعه هم نيست مي‌يابيم.

از نخستين شواهد اين بحث كه با الكل هم انجام شده به تاريخ سرزمين ما ايران زمين برمي‌گردد زماني كه فردوسي در شاهنامه خود آن هنگام كه رستم به توسط سزارين زاده مي‌شود، مي‌گويد:
بيامد يكي موبد چيره دست
مر آن ماهرخ را به مي‌كرد مست
شكافيد بي‌رنج پهلوي ماه
مرآن بچه را سر برآمد ز راه
همه زخمگاهش فرو دوختند
به مرهم همه زخم بسپوختند
شبان روز مادر ز مي‌خفته بود
زمي خفته و دل زهش رفته بود
اين شعر خود از نخستين شواهد تاريخي بيهوشي براي جراحي است كه با خوراندن الكل صورت مي‌گيرد.

البته امروز همچنان الكل در مواردي به‌صورت تزريق داخل وريدي(سرم الكلي) در بيهوشي كاربرد دارد.

در واقع بيهوشي يا صحيح تر آن همان هوشبري سابقه‌اي ديرينه دارد، در قرون وسطي با كشف ترياك و بعدها با استخراج مرفين (از مرفوس رب‌النوع خواب گرفته شده)، پزشكان در اعمال جراحي براي كاهش درد و يا بي‌حسي و بيهوشي بيمار به سمت استفاده از آن رفتند.

آن روزها اين مواد چنان جا افتاده بود كه به گفته يكي از پزشكان قرون وسطي به نام ‪"، Sidenheim‬اگر ترياك و فراورده‌هاي آن از پزشكي حذف مي‌شد دارويي در پزشكي نمي‌ماند".

اما اينها انواع ابتدايي و شايد غير رسمي و تاريخي از آنچه كه امروز به عنوان تخصص بيهوشي مطرح است و نقش محوري در اعمال جراحي و ارتقاي كيفيت زندگي بيمار دارد مي‌باشد.

شايد نخستين باري كه به طور رسمي فرآيند بيهوشي بر روي يك بيمار انجام شد ‪ ۱۶۰‬سال قبل حوالي سال ‪ ۱۸۴۶‬بود كه ويليام مورتون با استفاده از اتر و به صورت استنشاقي بيمار خود را براي جراحي بيهوش كرد.

در فاصله اين ‪ ۱۶۰‬سال رشته بيهوشي كه امروز روشهاي متنوعي دارد مي‌توان يكي از تخصصهايي دانست كه سرعت تحول آن در ميان شاخه‌هاي مختلف علوم پزشكي بسيار زياد و در رده همان چند رشته اول قرار مي‌گيرد.

اهميت و تحولات اين رشته به حدي است كه اگر روزگاري خود پزشك ، پرستار ، بهيار ، مستخدم و هر كس ديگر انجام مي‌شد ،امروز انجام اين امر جز با حضور فردي متخصص ،دانش آموخته و در واقع متخصصي هوشيار و دستگاهها و ابزار بسيار پيچيده و حساس با ضرايب دقت بسيار بالا ممكن نيست كه غير آن جان بيمار به خطر مي‌افتد.

آن روزها مريض را با چكاندن قطره قطره اتر بيهوش مي‌كردند در حالي كه دست و پاي بيمار را در بند و زنجير كرده و به چارميخ مي‌كشيدند تا مبادا در حين عمل دارو بي‌اثر شده و بيمار تحرك داشته باشد.

اين شرايط خود موجب ترس شديد از عمل جراحي در ميان مردم شد چنانكه بيمار با ورود به اتاق عمل به قول خودمان "اشهدش" را مي‌خواند و هنوز هم اثار آن ترس را در جامعه مي‌توان ديد.

حال آنكه اين روزها زمان دقيق بي‌هوشي بيمار هم با دادن دوز مشخصي از دارو تعيين مي‌شود و جزيي‌ترين اعمال حياتي بيمار در حين عمل با دستگاههاي حساس و دقيق روز اندازه‌گيري و كنترل مي‌شود.

شايد كه نه، به طور قطعي يكي از مهمترين عللي كه موجب اين رشد سريع در اين رشته شده، تاثير شگرف دانش هوشبري بر روي نجات انسانها و نيز كيفيت زندگي انسان در اين مدت كوتاه بوده است.

بسياري معتقدند : بايد پزشكان هوشبري را"‪ "Rescue Physicians‬يعني نجات‌دهندگان جان انسانها نام نهاد و به راستي كه رشته بيهوشي ضمن حفظ حيات بيمار، ارتقاي كيفيت زندگي او را نيز در پي دارد.

در واقع بر اين مبنا ترديدي نيست كه اين رشته با همان سرعتي كه تا كنون پيش آمده است در سالهاي آينده نيز به پيش خواهد رفت.

امروز دامنه عملكرد بيهوشي،بسيار فراتر از اتاق عمل و جراحي مي‌باشد چنانكه امروز در نخستين و اصلي‌ترين نگاه، مراقبتهاي پيش از عمل توسط متخصص بيهوشي از اولويت برخوردار است.

چنانكه بورد بيهوشي آمريكا در آخرين تعريف خود از رشته بيهوشي وظايف اصلي آن را ارزيابي، مشاوره و آماده‌سازي بيمار براي انجام بيهوشي، رهايي بخشيدن بيمار از درد ،پيشگيري از آن هنگام فرآيندهاي تشخيصي درماني ، جراحي ، پيش و پس از آن عنوان مي‌كند.

پايش و ثابت نگهداشتن فيزيولوژي طبيعي بدن در حين عمل جراحي،مديريت بيماران بحراني،تشخيص و درمان دردهاي حاد و مزمن و سرطاني،مديريت باليني و آموزش احيا قلبي، ريوي،ارزيابي عملكرد تنفسي و اجراي درمانهاي تنفسي هدايت تحقيقات باليني، نظارت آموزش از ديگر وظايف متخصصين بيهوشي است.

همچنين ارزيابي عملكرد پرسنل پزشكي ، پيراپزشكي حين انجام مراقبتهاي جراحي، مشاركت در مديريت نظامهاي مشاوره دانشكده‌هاي پزشكي هم از ديگر مواردي است كه در اين تعريف براي متخصص بيهوشي عنوان شده است.

در اين ميان كارشناسان اين حوزه معتقدند مهمترين حوزه‌هايي كه رشته بيهوشي هم اينك در آنها به فعاليت مي‌پردازد،ارزيابي قبل از عمل بيماران و غربالگري آنهاطي دوره قبل از عمل جراحي است كه نه تنها مشكلات زمينه‌اي بيمار را در مسير انجام جراحي و تحمل بيهوشي آشكار مي‌كند كه موجب مي‌شود آموزش بيمار در برطرف كردن درد پس از عمل به خوبي انجام شود.

چنانكه رييس انجمن بيهوشي خراسان رضوي معتقد است : اين امر موجب مي‌شود از سويي مشكلاتي كه بيمار به طور زمينه‌اي داشته كشف شود و براي درمان آنها طي زندگي روزمره بيمار نيز اقدامات مرتبط با آنها صورت پذيرد.

دكتر محمد عاشوري افزود:ارزيابي قبل از عمل همواره با كاهش مخارج درمان بيماران و بهبود پيامدهاي باليني آنها همراه مي‌شود در عين آنكه ميزان لغو شدن اعمال جراحي را نيز كاهش داده و رضايت بيشتر بيماران موجب مي‌شود.

با همه اينها ،اتاق عمل همچنان مهمترين عرصه‌فعاليت متخصصان بيهوشي است.

به گفته دكتر عاشوري در اين ميان نقش متخصص بيهوشي در اتاق عمل ، فقط بيهوش كردن بيماران نيست كه مديريت اتاق عمل و بيماران هم از حيطه‌هايي است كه حضور متخصص بيهوشي در آن عامل ارتقا كيفيت شان مي‌شود.

وي با بيان اينكه امروز اعمال جراحي به مرور از اتاق عمل به سمت و سوي اعمال جراحي سرپايي پيش مي‌رود گفت : از جمله علل اصلي و مهم بروز اين امر در كنار تغييرات ساختاري اقتصاد، نظام سلامت و تكنولوژي نوين ، داروهاي نوين بيهوشي است كه باعث ارتقاي سريع و سپس بهبود سريع مي‌شود.

او پيدايش روشهاي جديد بيهوشي كه حالت تهاجمي بسيار كمتري دارند و در نهايت درخواستهاي بيماران را از ديگر علل مي‌داند با اين همه معتقد است :
آنچه بيش از همه رويكرد جراحي سرپايي را حفظ كرده چيزي جز كاربرد روشهاي بيهوشي سالم و مطمئن نبوده است.

دكتر هاشم راد هم يكي ديگر از متخصصان بيهوشي و دانشيار دانشگاه علوم پزشكي مشهد هم انجام بيهوشي خارج از اتاق عمل كه طي سالهاي اخير بيش از هر زمان انجام مي‌شود و روند آن رو به افزايش است چون ‪،IVF‬درمان الكتروشوك ، كارديوورژن ، مراكز ‪، MRI‬مراكز نورو راديولوژي اينترنشنال‌و مانند آن از ديگر حوزه‌هاي كاري متخصصان بيهوشي دانست.

وي ‪ PACU‬را از بخشهاي كاري متخصصان بيهوشي عنوان كرد كه تا كنون در بسياري مراكز مظلوم واقع شده است.

او نقش اين بخش را بسيار مهم خواند و گفت:وجود اين بخش موجب مي‌شود بسياري از بيماران پس از اتمام عمل جراحي و بستري موقت چند ساعته در ‪PACU‬ نيازي به ‪ ICU‬نداشته باشند.

اما به اعتقاد وي ، براي داشتن بخش ‪ PASU‬مطلوبي بايد آن را به عنوان يك بخش مستقل بپذيريم و از پزشك مسوول برخوردار شده و در نهايت با برخورداري از پرسنل و افراد ذي صلاح و آموزش ديده، اين بخش ، داراي استانداردهاي مخصوص به خود باشد.

دكتر راد در ادامه افزود : علاوه بر اينها متخصصان بيهوشي در بخشهاي ويژه مهارت خاصي در زمينه مراقبت از راه هوايي و تنفس مكانيكي دارند.

او اظهار داشت :علاوه بر آن، حمايت از عملكرد سيستم قلب و عروق ، تغذيه ، درمان عفونت، درمان آب الكتروليت،انجام فرآيندهاي تشخيصي، پايش‌هاي تهاجمي و مانند آن از زمينه‌هايي است كه در عمل ثابت شده بيش از همه توسط متخصص بيهوشي بخش مراقبتهاي ويژه به خوبي مديريت مي‌شود.

به اعتقاد وي، در واقع با روند رو به رشد جراحي‌هاي سرپايي و نياز تعداد بيشتري از بيماران بستري به مراقبتهاي ويژه اين قبيل بخشها طي سالهاي آينده در بيمارستانها گسترش خواهد يافت و از طرفي بايد به اين بخش در درمان بيمار توجه ويژه‌اي هم شود.

وي درمان درد را از ديگر زمينه‌هايي ذكر كرد كه امروز تعداد زيادي از متخصصان بيهوشي در جهان به آن مشغول هستند.

در حقيقت نقش متخصص بيهوشي در درمان دردهاي حاد، مزمن و سندرم‌هاي درد مزمن و در نهايت دردهاي ناشي از سرطان آنقدر مهم است كه هر جا در اين زمينه قدمي برداشته شده نقش مستقيم متخصصان بيهوشي در آن بروز و ظهور دارد.

به اعتقاد كارشناسان در حقيقت درمان درد، علاوه بر اينكه موجب مي‌شود اثرات ناخواسته فيزيولوژيك و پاتوبيولوژيك آن از بين برود سبب مي‌شود كيفيت زندگي كه يكي از مهمترين معيارها در سنجش ميزان رضايتمندي بيماران است ارتقا يابد.

در واقع نقش و محوريت اين دانش و تخصص در علم پزشكي به حدي است كه بسياري توسعه اين علم به ويژه جراحي را مديون توسعه هوشبري مي‌دانند و هيچ كس هم نمي‌تواند منكر توانمندي اين رشته شده و نقش مهم متخصصان بيهوشي را در نظام سلامت كشور ناديده بگيرد